تک درخت سرو

 

روایتی از «بامداد اسلام» (یک)

می‌خواستم تمامش کنم ولی فعلاً به خاطر مشغله‌ام نتوانسته‌ام. بنابراین می‌توانید مقدمات را در این پست بخوانید. گرچه تا اینجای کار اصول و نتیجه‌گیری کلی را بیان کرده‌ام ولی می‌دانم که تا مصداق‌ها را نبیـنید و نخوانید دلتان آرام و قرار نمی‌گیرد!

پیش‌نوشت

فرض کنید شما دانش‌آموز هستید و قرار است این زنگ، معلم دینی سر کلاس بیاید. شما با زمینه قبلی‌ای که از فضای کلاس معارف اسلامی دارید و یا اگر یک گام به عقب برگردیم، با دریافتی که از آموزه‌ها و احساسات دینی در خانواده خود داشته‌اید، پیش از آنکه معلم سر کلاس بیاید، ناخودآگاه ذهنتان برای کلاس آماده می‌شود و پیش‌فرض‌ها و عقاید دینی‌تان از حافظه دایمی به حافظه موقت بارگذاری می‌گردد. عقاید و اندیشه‌هایی از این دست که شما می‌دانید دین چیز خوبی است، شخصیت‌های دینی فرا زمینی و معصوم‌ اند، دین موهبتی الهی است که برای هدایت بشر آمده است و پیام نورانی خود را در طول تاریخ و برای تمام نسل‌ها و نژادها به روشنی و با برهان قاطع و حجت مسلّم بیان می‌کند. بدین ترتیب ذهن خود را ناخودآگاه برای فضای کلاس آماده می‌کنید. وقتی معلم یک داستان درباره شخصیت‌های دینی تعریف می‌کند، ذهن شما آماده است و حتی پیش از اینکه داستان به نقطه اوج برسد و در اثر آن، بزرگی شخصیت‌های دینی در قبال خواری دیگر شخصیت‌های داستان (اعم از پیروان یا مخالفان) و ماورایی و معصوم بودن آنان در قبال عادی و زمینی بودن اینان برای شنونده‌ی داستان روشن شود، پیش از معلم که راوی واقعی داستان است، شما به عنوان دانش‌آموز همه‌ی اینها را ناخودآگاه در ذهن ساخته‌اید و برای خود روایت کرده‌اید و همان نتیجه‌ای را که معلم دینی در ادامه داستان می‌خواهد بگیرد، ذهن شما به صورت کاملاً خودکار آن نتیجه‌ی مطلوب را گرفته است و خیالش راحت شده که این بار نیز آنها در اوج خوبی و کمال بودند و بقیه حداکثر همان آدم‌های معمولی.

اینکه ذهن شما این طور نتیجه‌گیری می‌کند، تنها نشان‌دهنده‌ی این نیست که معلم‌های دینی قبلی شما کار خود را خوب بلد بوده‌اند و یا اینکه اهل خانه در محیط خانواده توانسته‌اند به خوبی تعالیم دینی را به شما بیاموزند. بلکه این مسأله، ریشه‌ای تاریخی و فرهنگی در جامعه ما دارد و بزرگترین بدی‌اش این است که ذهن شما برنامه‌ریزی شده است که همان نتیجه را بگیرد. این نتیجه‌گیری معمولاً بر پایه‌ی یک سری داده‌های مغشوش است که در تلاش‌اند گزاره‌های واقعی تاریخ را تقلید کنند. به بیان دیگر، آنچه که در فرایند چنین نتیچه‌گیری‌ای مغفول می‌ماند، توجه به واقعیت‌های تاریخ و استفاده از روش تفکر درست و منطقی است که ما را از پذیرفتن مغالطات مصون می‌دارد. اینجاست که روی بد ِ این طرز بار آمدن ذهن رخ می‌نماید. شاید به خاطر حاکم بودن همین جو بر مطالعه تاریخ اسلام در مملکت ماست که مثلاً وقتی می‌خواهیم درباره داستان امام حسین، یک اثر محققانه بخوانیم، منبع نویی نمی‌یابیم و باید به تاریخ‌های بسیار قدیم مثل تاریخ طبری رجوع کنیم. در واقع، در نبود ِ یک اثر تحقیقی ِ امروزین در این موارد تاریخی، برای مطالعه‌ی آنها باید به اصل منابع که طبیعتاً قدیمی هم هستند رجوع کرد.

اگر کسی حس می‌کند که خودش دیر زمانی است که از جزم و جمود فکری به ویژه از نوع دینی‌اش رهیده است و مشکلش حل شده، باید بگویم تا زمانی که این طرز پذیرفتن عقاید برای کودکان، نوجوانان و دانش‌آموزان ایرانی به همین منوال پیش می‌رود، مشکل هیچ یک از ما حل نخواهد شد. در واقع، نکته‌ی حایز اهمیت این است که چنین طرز تفکری در عرصه آموزش عمومی در مدارس جا افتاده است. در حالی که رسالت اصلی مدارس یاد دادن طرز تفکر درستی است که ذهن دانش‌آموز را آنگونه بپرورد که در هر جایگاهی که در آینده قرار می‌گیرد، از گزند اوهام، خیالات و مغالطات فکری در امان بماند و اینها را به عنوان اندیشه و علم نپذیرد. اهمیت مسأله در اینجاست که دانش‌آموزان همین مدارس‌اند که بدنه‌ی اصلی جامعه را تشکیل می‌دهند. نباید از نظر دور داشت که جامعه ای پیشرفت می کند که بدنه ی اصلی آن -که طبقه ی متوسط را تشکیل می دهد- دانا تر و آگاه تر باشد، نه اینکه روشنفکران و طبقه ی بالای آن پیشرو تر باشند. وجود روشنفکران و طبقه ی بالا به این خاطر مفید است که می تواند در تفکر طبقه ی متوسط که جمعیت بسیار بیشتری دارند، تأثیرگذار باشد.

بنابراین مشکلی که وجود دارد به خود دین مربوط نیست بلکه به نحوه‌ی نادرست اندیشیدن مربوط است که به خودی خود موجب پذیرفتن عقاید نادرست می‌شود. در نظام درست اندیشه‌ای که بر اساس آن یک جامعه شکل گرفته است، دینداران هم می‌توانند مراسم و مناسک مذهبی خودشان را انجام دهند و چنین جامعه‌ای می‌تواند از وجود تمام آحاد جامعه در جهت پیشرفت استفاده کند.

«بامداد اسلام»

بامداد اسلام در عین خلاصه بودن، مطالعه‌ی منطقی و محققانه‌ای از برهه‌ای از تاریخ است که برای ما ایرانیان اهمیت زیادی هم دارد. مهم‌ترین و بارزترین نتیجه‌گیری‌ای که از «بامداد اسلام» به نظرم می‌رسد، همین مطالعه‌ی منطقی و محققانه بر اساس واقعیت‌های تاریخی است. همین امر است که منجر می‌شود در روایت داستان‌ها و نیز روایت شخصیت‌ها همه چیز بسیار عادی جلوه کند. در نتیجه خواننده مجال آن خواهد یافت تا رخدادهای مختلف و نیز رفتار شخصیت‌های مختلف را تحلیل کند، و به چرایی و چگونگی ِ این رفتارها و رخدادها پی ببرد.

در واقع، با مطالعه متون تاریخی ِ محققانه، به ویژه درباره تاریخ اسلام، ممکن است شخصیت و جایگاه افراد در ذهن خواننده نسبت به دیدگاه قبلی‌ای که داشته است، بازتعریف شود. در بامداد اسلام اگرچه نگاه شیعی ِ نویسنده، آشکارا و به صراحت در روایت داستان‌ها دیده می‌شود، ولی همچنان هم این کتاب بر اصول تحقیق پایبند است؛ و همین ویژگی کتاب است که آن را ارزشمند می‌کند.

.

ادامه مطلب در پست بعدی خواهد آمد و البته یک مژده برای دوستان علاقه‌مند به خواندن: اینک بامداد اسلام!

 

پيام هاي ديگران ()        PermaLink;        ٢٢ دی ۱۳۸٧ - سهراب