تک درخت سرو

 

حراج پایان‌نامه‌ها

بعضی مسایل هستند که چون مدت‌ها با آنها دست‌به‌گریبان بوده‌ای و همیشه ذهنت را مشغول می‌کرده‌است، نمی‌توانی به‌سادگی از کنارشان رد شوی.

امروز «ایران» تیتر زده بود: «حراج پایان‌نامه‌ها پشت دیوار دانشگاه»، «دولت و مجلس وضع تحقیقات دانشجویی را سامان‌دهی می‌کنند» 

احتمالا هرکسی که به طریقی با دانشگاه و دانشجو سر و کار دارد- که درصد قابل توجهی از مردم ایران این‌طوراند- پیش از این‌ها از این موضوع باخبر بوده است. مثل اینکه در این دیار تنها زمانی پای یک قضیه‌ای به رسانه‌ها و مجلس و دولت کشیده می‌شود که دستش گریبان ملت را تا حد خفگی فشرده باشد. البته در مورد این مسأله‌ی به‌خصوص گرچه آن‌طور که شرح خواهم داد ریشه‌اش بسیار عمیق و جدی است ولی اثراتش آن‌قدر مستقیم نیست که ملت به‌سادگی متوجه شود که این خفگی از کجا آمده است. به هر حال به نظر می‌رسد که مجلس و دولت نگران رشد مراکز فروش پایان‌نامه‌ها هستند. علاوه بر فروش پایان‌نامه‌های دانش‌آموختگان، بنا بر گزارش «ایران» و نیز همانطور که مستحضرید، برخی از دانشجویان و دانش‌آموختگان با مدارج بالای تحصیلی، به عنوان یک شغل و به صورت بسیار فعال به انجام پایان‌نامه‌های تحصیلی دانشجویان زحمت‌کش این مرز و بوم مشغول هستند.

برای مقابله با این مشکل، مجلس تصمیم دارد تا «طرح مالکیت فکری و معنوی» را برای تحقيق‌های دانشگاهی به تصویب برساند. بر اساس این طرح جریمه‌ی کپی کردن پایان‌نامه در صورتی که اساتید ممتحن متوجه این مطلب شوند، ابطال مدرک دانشجوست. بنا بر اظهار رییس کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی، هم‌اکنون قانون مالکیت معنوی در کمیسیون قضایی مجلس در حال بررسی است. هم‌چنین وزارت علوم در صدد است یک بانک اطلاعاتی یک‌پارچه در سراسر مراکز علمی و پژوهشی کشور ایجاد کند تا اساتید به‌راحتی و با جستجو در این بانک اطلاعاتی بتوانند از تکراری بودن پایان‌نامه‌ها باخبر شوند. 

جهت اطلاع عرض می‌کنم که این‌ها «اقدامات مقابله‌ای» است. یعنی درون سیستمی که معلوم نیست به چه منظور و چه‌طور به‌وجود آمده، یک سری اتفاقاتی می‌افتد، که این اتفاقات برخی عواقب خوشایند و برخی عواقب ناخوشایند دارند، بعد شما بدون مطالعه‌ی رفتار درونی سیستم، سعی می‌کنید تنها با تمرکز بر یک خروجی آن، و فیدبک دادن به آن خروجی این روند معیوب را اصلاح کنید، که اگر موفق هم شوید، کار از جای دیگری خراب خواهد شد و این دور ادامه خواهد داشت. بنابراین، اقدامات مقابله‌ای اگر به درستی اعمال شوند، گرچه ممکن است جلوی کپی کردن پایان‌نامه‌ها را بگیرند، ولی مشکل اصلی نظام دانشگاهی ما -که یکی از تبعاتش کپی کردن پایان‌نامه است- را حل نمی‌کنند. ریشه‌ی مشکل در جای دیگری است. البته اقدامات مقابله‌ای هم باید باشد که به نظر می‌رسد زمینه برای ایجاد آنها فراهم شده است ولی باید دید دلیل به‌وجود آمدن چنین بازاری چیست. معاون پژوهشی دانشگاه تربیت مدرس، کمبود وقت دانشجو به لحاظ کار و تحصیل هم‌زمان، نبود نظارت و مقایسه پایان‌نامه‌ها در دانشگاه، و رقابت برای کسب نمره و بالا بردن معدل را از عواملی می‌داند که دانشجو را به خرید تحقیق تشویق می‌کند. او شیوع این وضع را در میان دانشجویان موجب افت علمی کشور می‌داند.

برای ریشه‌یابی مسأله مجبورم کمی به عقب‌تر بازگردم: واقعیتی که انکارناپذیر است این است که در جامعه‌ی ما همگان یا دست کم قشر متوسط به بالا، حرص زیادی برای کسب یک مدرک دانشگاهی برای فرزندانشان دارند؛ آن‌هم هرچه بالاتر بهتر. چرا؟ چرایش کمی سخت است ولی من فکر می‌کنم تجربه به پدران و مادران ما آموخته است که هر که مدرکش بالاتر باشد، هم از ارج و قرب و احترام بیش‌تری برخوردار است و هم به واسطه‌ی مدرکش در رفاه بیش‌تری به‌سر می‌برد؛ اما از طرف دیگر فرزندان هم در چنین جوی بزرگ می‌شوند و نیز هرچه خود را به واقعیت زندگی نزدیک‌تر می‌بینند بیش از پیش به این نکته پی می‌برند که یک راه برای داشتن یک زندگی آبرومندانه همراه با رفاه نسبی این است که مدرک بالای دانشگاهی داشته باشند. درست است که در تمام جوامع پیشرفته، شأن اجتماعی و درآمد هر فرد تقریبا متناسب با مدرک و تخصص اوست، البته باید هم این‌طور باشد، ولی نکته اینجاست که در آن جوامع، مشاغل گوناگون در سطوح مختلف اجتماعی توسعه داده شده‌اند تا افراد براساس میزان استعداد، توانایی و علاقه‌ی خود در یک جایگاه شغلی واقعی و مفید قرار گیرند، بدین ترتیب حرص نابه‌جای مدرک‌دوستی در افراد به‌وجود نمی‌آید و جامعه نیز رو به پیشرفت حرکت می‌کند. ولی در جامعه ما، پدر و مادر، فرزندی که تحصیلات دانشگاهی، آن هم در رشته‌هایی خاص نداشته باشد را در آستانه‌ی بیچارگی اقتصادی می‌بینند که البته برای بسیاری از افراد جامعه این موضوع یک واقعیت عینی است. به هر حال قضیه به اینجا ختم نمی‌شود. با گذشت زمان و شاید در اثر حکمفرما بودن جو مدرک‌گرایی در خانواده‌ها و جامعه برای مدت طولانی، انگیزه اصلی کسب مدرک به‌دست فراموشی سپرده شد و تنها حرص به‌دست آوردنش بر جای ماند! به طوری که پدران و مادران بدون توجه به اینکه آیا هر مدرکی به درد آینده شغلی فرزندشان می‌خورد یا نه، تنها برای اینکه پیش دیگران بگویند (یا پز بدهند) که فرزند ما تحصیل‌کرده است یا به دلایل کم و بیش شناخته و ناشناخته دیگر، او را ملزم می‌کنند که به دانشگاه برود؛ ولی راه ورود به دانشگاه بسی صعب است و هرکس در زمینه‌ی خاصی استعداد و توانایی و علاقه دارد، نه در پزشکی یا مهندسی که به دلایل تاریخی ذکرشده (!) خواه نا خواه نزد پدر و مادر محبوب‌تراند. اصلا بسیاری از این خانواده‌ها در رفاه به‌سر می‌برند و نیز نگرانی‌ای برای اشتغال فرزندانشان ندارند ولی با این وجود عطش مدرک برای فرزند را با خود یدک می‌کشند. در همین حال یک آدم باهوش پیدا شد! او که حرص مدرک‌خواهی مردم را با تمام وجود درک کرده بود، فرصت را غنیمت شمرد و دانشگاهی تأسیس کرد که عده زیادی از جوانان ایرانی بتوانند در آن به تحصیل بپردازند و مدرک بگیرند. این در حالی بود که دانشگاه‌های دولتی ایران خود از مشکل شکاف میان نیازهای جامعه و علوم تدریس شده در دانشگاه رنج می‌بردند و نیاز به اصلاح داشتند، چه برسد به دانشگاهی که نه برای رفع نیازهای جامعه که برای انتقال پول از جیب مردم به جیب برخی طراحی شده بود. البته با همه‌ی این اوصاف در میان دانشجویان این دانشگاه هم یقینا کسانی هستند که در رشته تحصیلی خود موفق بوده‌اند و تنها به دلیل صعب بودن بیش از حد ورود به دانشگاه‌های دولتی، و ظرفیت کم آنها، به این دانشگاه خاص روی آورده‌اند. ولی به هر حال بسیاری از دانشجویان این دانشگاه، با مشقت فراوان و یا با توسل به هر حربه و حیله‌ای درس‌هایی را که هیچ علاقه و یا انگیزه‌ای برای خواندن آنها نداشته‌اند، گذرانده و می‌گذرانند. چرا؟ چون جو به‌وجود آمده توسط خانواده و جامعه آنها را متقاعد ساخته است که باید مدرک بگیرند. بدین ترتیب عده بسیاری چه در دانشگاه‌های دولتی و چه دیگر دانشگاه‌ها مشغول به تحصیل بودند و هستند، بدون آن که خود حقیقتا طالب علم باشند و یا حتی برای علم ارزش قایل باشند. در واقع چنین جوی هم‌اکنون در دانشگاه‌های دولتی نیز برقرار است. در چنین وضعیتی، بنده به عنوان یک آدم منطقی (حداقل برای چند لحظه!) حق مسلم این دانشجویان بیچاره می‌دانم که پایان‌نامه‌ی خود را بخرند. 

به هیچ وجه سخن من این نیست که ورود افراد را به دانشگاه باید محدود کرد، خیر. به عقیده من دانشگاه‌ها را باید از لحاظ کیفی و کمی توسعه داد؛ به این معنا که باید هرکس بتواند در هر رشته‌ای که دوست دارد ادامه تحصیل بدهد، ولی نه از نوع تحصیلات در دانشگاه‌های معلوم‌الحال.

یک سؤال: چه کسانی به عنوان یک تجارت، پروژه‌های دانشجویی را انجام می‌دهند؟ احتمالا شما هم با امثال این‌ها برخورد کرده باشید؛ دانشجویان و دانش‌آموختگان زبده. انجام پایان‌نامه کاری است که این‌ها به‌خوبی آموخته‌اند. درآمد خوبی هم دارد. شاید به این دلیل به این شغل روی آورده‌اند که در بخش‌هایی که باید به‌کار گرفته شوند، به علمشان آن‌قدر که شایسته است، بها داده نمی‌شود. 

برای حل این مشکل در اصل باید «تقاضای» خرید پایان‌نامه را از بین برد. که این خود چنان که گفتم یک ریشه‌ی فرهنگی دارد که خود –باز هم چنان که شرحش رفت- برمی‌گردد به نظام اجتماعی-اقتصادی جامعه. شاید به موازات این مسایل، مشکل کلی نظام دانشگاهی ما قرار داشته باشد که همانا پاسخگو نبودن دانشگاه به نیازهای جامعه است و یکی از اثرات خرد تمام این مسایل، خرید پایان‌نامه است. گرچه ممکن است امروز اقدامات مقابله‌ای عنوان شده در اخبار، بتواند تقاضای خرید را کاهش دهد و یا حتی به‌کلی از بین ببرد ولی مشکل اصلی هم‌چنان پابرجاست، و فردا باید منتظر اتفاق عجیب و غریب دیگری بود: «هر دم از این باغ بری می‌رسد»

* * * 

دانشجویان در طول تحصیل خود درباره مسایل دانشگاه یک نوع «تخصص تجربی» کسب می‌کنند و دست کم باید در دانشگاه رویه‌ای وجود داشته باشد که نظریات دانشجویان به عنوان کسانی که در مسایل دانشگاه سهمی دارند و می‌توانند مشکلات را درک کنند، به دانشگاه منتقل شود. اگر درون دانشگاه و درباره مسایل دانشجویی، نظر ما به‌اصطلاح نخبگان مملکت به رسمیت شناخته نشود، از کل اجتماع چه انتظاری می‌توان داشت؟

* * *

ما در خانه‌ایم،

من می‌گم: آخه این‌ها که می‌خوان این مسأله رو حل کنند نباید بفهمند که ریشه‌ی قضیه چیه؟ نباید دست کم مطرح کنند که بابا آخه چرا این همه مردم تمایل دارند بچه‌هاشونو بفرستن دانشگاه؟

مادرم می‌گه: این‌ها که تو می‌گی، واضحه. ولی قرار نیست این حرف‌ها گفته بشه.

پدرم می‌گه: درست می‌گی ولی اگر بخوای از این حرف‌ها بزنی باید یه عمر بگی و هیچ. فقط اعصاب خودتو خورد می‌کنی. 

* * *

گفتم شب است، ..... گفتند

منفی‌درای بیهوده‌گو، آنک آفتاب

هذیان تیره‌ی تو نماینده‌ی تب است

می‌خواستم به رفتنشان رهنمون شوم

می‌خواستم برآرمشان، ..... اما

روشنسرا چراغ مرا کشتند

زان پس فروبماندند

در بهت باتلاق سیاهی

«آتش»


پی‌نوشت:

تمامی اخبار و نقل قول‌ها از روزنامه‌ی ایران به شماره 3606 و به تاریخ يکشنبه 19 فروردین 1386 می‌باشد.

پيام هاي ديگران ()        PermaLink;        ٢٠ فروردین ۱۳۸٦ - سهراب